Không phải mọi "sự mạnh mẽ" đều là lành mạnh
Nhiều người trong chúng ta từng nghe một câu đại loại như:
“Ngày xưa bố mẹ khổ hơn con nhiều. Sao con lại nhạy cảm thế?”
Câu nói ấy gây đau vì nó chứa một phần sự thật. Cha mẹ và ông bà chúng ta có thể đã trải qua nghèo đói, bạo lực, nhục nhã, bất ổn và nhiều năm không có cảm giác an toàn về mặt tinh thần.
Nhưng có một sự thật khác cần được nói rõ:
Sống sót qua tổn thương không đồng nghĩa với chữa lành tổn thương đó.
Một người có thể chăm chỉ làm việc, lo cho gia đình, cười nói với bạn bè, nhưng vẫn mang trong mình những vết thương sâu sắc. Họ có thể chưa từng dùng những từ như sang chấn tâm lý, lo âu, trầm cảm hay bỏ bê cảm xúc. Họ thậm chí có thể không tin rằng những khái niệm ấy liên quan đến mình.
Nhưng những nỗi đau đó vẫn có thể định hình cách họ nói chuyện, yêu thương, dạy dỗ và kiểm soát người khác.
Khi tình yêu đi ra dưới dạng chỉ trích
Trong nhiều gia đình châu Á, tình yêu là có thật, nhưng cách thể hiện đôi khi bị méo mó.
Cha mẹ lo cho con nhưng lại nói: “Sao con bất cẩn thế?”
Cha mẹ tự hào về con nhưng lại nói: “Làm cũng được đấy, nhưng đáng lẽ phải làm tốt hơn.”
Cha mẹ nhận quà từ con nhưng lại nói: “Sao lại phí tiền mua cái này?”
Ý định có thể là quan tâm. Nhưng tác động thường là sự chỉ trích, xấu hổ và khoảng cách.
Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường ấy có thể trở thành người trưởng thành hoạt động rất tốt. Họ học hành chăm chỉ, làm việc chăm chỉ và có trách nhiệm. Nhưng bên trong, họ thường mang theo một giọng nói khắc nghiệt:
“Mình vẫn chưa đủ tốt.”
Điều này không có nghĩa mọi cha mẹ châu Á đều gây tổn thương, hay mọi gia đình nghiêm khắc đều là độc hại. Mỗi gia đình khác nhau, và nhiều bậc cha mẹ rất ấm áp, biết suy ngẫm và sẵn sàng thay đổi.
Tuy vậy, trong nhiều gia đình truyền thống vẫn có một khuôn mẫu quen thuộc: nhu cầu cảm xúc bị xem là yếu đuối, còn sự vâng lời và thành tích được xem là thước đo giá trị của một con người.
Tê liệt cảm xúc có thể là một cơ chế thích nghi
Những người từng sống qua thời kỳ khó khăn thường không có nhiều không gian để xử lý cảm xúc. Khi việc sống sót là ưu tiên số một, họ không có một nơi an toàn để tự hỏi:
- Tại sao mình lại sợ?
- Tại sao mình thấy xấu hổ?
- Tại sao chuyện này làm mình đau?
- Mình thực sự cần điều gì?
Thay vào đó, họ học cách chịu đựng. Họ học cách dồn nén. Họ học cách bước tiếp vì dường như không có lựa chọn nào khác.
Sự chịu đựng ấy đáng được tôn trọng. Nhưng chúng ta không nên lãng mạn hóa nó.
Đôi khi, thứ trông giống sự cứng rắn thực chất là tê liệt cảm xúc. Một người không nói về nỗi đau không hẳn vì họ không bị ảnh hưởng, mà vì họ chưa từng được dạy cách nhận diện và diễn đạt cảm xúc của mình.
Nỗi đau đó sau này có thể xuất hiện gián tiếp: những cơn giận bùng nổ, hành vi kiểm soát, không thể xin lỗi, khó thể hiện tình cảm, căng thẳng kéo dài, mất ngủ hoặc những khó chịu cơ thể dai dẳng.
Các triệu chứng thể chất luôn cần được thăm khám phù hợp. Nhưng sức khỏe tinh thần và thể chất có liên hệ chặt chẽ, và căng thẳng không được xử lý có thể ảnh hưởng đến cả hai.
Thấu hiểu không có nghĩa là biện minh
Thấu hiểu vết thương của cha mẹ có thể giúp chúng ta bớt mắc kẹt trong sự oán giận. Nó giúp ta nhìn thấy rằng họ cũng từng là những đứa trẻ, có thể đã lớn lên trong sợ hãi, thiếu thốn hoặc kỷ luật hà khắc.
Nhưng thấu hiểu không đồng nghĩa với biện minh.
Một tuổi thơ khó khăn không khiến việc làm nhục con cái trở nên chấp nhận được. Sự hy sinh về tiền bạc không biện minh cho việc kiểm soát cảm xúc. Câu “Bố mẹ làm vậy là vì tốt cho con” không thể xóa bỏ tổn thương do sợ hãi, bạo lực hoặc chỉ trích kéo dài gây ra.
Chúng ta có thể đồng thời giữ hai ý nghĩ:
- Cha mẹ có thể đã chịu nhiều tổn thương sâu sắc.
- Chúng ta vẫn xứng đáng được tôn trọng, được an toàn về mặt cảm xúc và có ranh giới riêng.
Đó là một thái độ trưởng thành hơn cả sự vâng lời mù quáng lẫn việc phủ nhận hoàn toàn con người của cha mẹ.
Người trẻ không đơn giản là yếu đuối hơn
Nhìn vào tỷ lệ lo âu, kiệt sức và trầm cảm gia tăng ở người trẻ, nhiều người kết luận rằng thế hệ này đang trở nên mong manh.
Nhưng cũng có một cách hiểu khác.
Có thể thế hệ trẻ có nhiều ngôn ngữ hơn để gọi tên nỗi đau. Có thể họ kỳ vọng nhiều hơn vào phẩm giá, quyền tự chủ và sự kết nối cảm xúc. Có thể họ ít sẵn lòng chấp nhận đau khổ như một cái giá tất yếu của cuộc sống.
Điều đó không nhất thiết là yếu đuối. Nó có thể là một bước tiến.
Tuy nhiên, chúng ta cũng không nên lãng mạn hóa bệnh lý tinh thần. Trầm cảm không mặc nhiên là sự giác ngộ, và lo âu không phải lúc nào cũng là một hình thức phản kháng có ý nghĩa. Đây có thể là những tình trạng nghiêm trọng và làm suy giảm khả năng sống.
Phản ứng lành mạnh không phải là “cố chịu đi”, cũng không phải “nỗi đau của bạn khiến bạn cao thượng hơn”. Phản ứng lành mạnh là nhìn nhận nỗi đau một cách nghiêm túc và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.
Vòng lặp có thể thay đổi từ những điều nhỏ
Hầu hết chúng ta không thể thay đổi cả gia đình chỉ bằng một cuộc trò chuyện. Một số cha mẹ có thể sẽ không bao giờ thừa nhận quá khứ hoặc thay đổi hành vi. Cố buộc một người đã dành hàng chục năm để tự bảo vệ mình phải hiểu ra đôi khi chỉ khiến chúng ta thêm kiệt sức.
Nhưng chúng ta có thể thay đổi điều mình truyền lại.
Ta có thể khen một đứa trẻ mà không lập tức kèm theo một lời chê.
Ta có thể nói: “Bố/mẹ đang lo,” thay vì biến nỗi lo thành sự kiểm soát.
Ta có thể xin lỗi mà không đánh mất uy quyền.
Ta có thể dạy trẻ rằng cảm xúc là thông tin, không phải khuyết điểm.
Ta có thể tìm đến trị liệu tâm lý, chăm sóc y tế, nghỉ ngơi, bạn bè hoặc sự hỗ trợ khi quá tải.
Ta có thể đặt ranh giới với cha mẹ mà vẫn nhìn nhận họ là những con người có tổn thương.
Mục tiêu không phải là chứng minh thế hệ nào mạnh hơn hay yếu hơn.
Mục tiêu là ngừng nhầm lẫn đau khổ với đức hạnh, và tê liệt cảm xúc với sức mạnh.
Sức mạnh thật sự không phải là khả năng chịu đựng mọi thứ trong im lặng.
Sức mạnh thật sự là đủ thành thật để nói: “Điều này đã làm tôi tổn thương. Tôi không muốn truyền nó cho thế hệ sau.”